skocz do treści

Pochodnia - Miesięcznik społeczny Polskiego Związku Niewidomych

Społeczeństwo

Nieodpłatna pomoc prawna Patrycja Kuter

Niemal każdą dziedzinę naszego życia w jakiś sposób, wprost czy pośrednio, reguluje prawo. Często nawet nie zdajemy sobie z tego sprawy, dopóki nie pojawią się problemy lub pytania, z którymi nie będziemy potrafili sobie poradzić. Zwykle pierwszym źródłem informacji są dla nas wtedy fora internetowe lub artykuły zamieszczane w sieci. Nie jest to na ogół zła metoda, choć nie zawsze rzetelna, a czasem niewystarczająca. Warto więc wiedzieć, gdzie szukać profesjonalnej pomocy prawnej. Profesjonalnej i podkreślmy – nieodpłatnej.

Taką darmową pomoc prawną można uzyskać w różnych miejscach, począwszy od instytucji publicznych, przez uniwersyteckie poradnie prawne, po organizacje pozarządowe. Jest ich prawdopodobnie więcej niż się spodziewamy, każde z nich rządzi się jednak własnymi prawami co do przypadków, jakimi się zajmuje, form pomocy czy metod kontaktu. Niniejszy artykuł ma ułatwić rozeznanie w tej materii, aby w razie potrzeby było wiadomo, gdzie można skierować swoje kroki.

Uniwersyteckie poradnie prawne
Polska może pochwalić się bardzo dobrze rozwiniętą siecią uniwersyteckich poradni prawnych, w których studenci prawa pod nadzorem profesjonalnych prawników udzielają bezpłatnej pomocy prawnej, zwłaszcza osobom niezamożnym. Poradnie takie, zwane również klinikami (od ang. legal clinic), powstają zwykle przy wydziałach prawa uczelni wyższych, ale mogą być tworzone również przez organizacje pozarządowe, czego przykład stanowi Fundacja Academia Iuris.
Często są podzielone na wyspecjalizowane sekcje, takie jak sekcja prawa cywilnego, administracyjnego, karnego, prawa pracy itd. Doradztwo obejmuje wiele dziedzin, choć zdarzają się, raczej nieliczne, wyjątki. Tak np. wolontariusze Fundacji Academia Iuris nie są uprawnieni do udzielania porad z zakresu prawa podatkowego, gospodarczego (np. w sprawach dotyczących prowadzenia własnej firmy) oraz rodzinnego (np. w kwestiach rozwodów czy separacji).
Chcąc skorzystać z pomocy poradni, należy umówić się na dyżur, podczas którego będzie można w bezpośredniej rozmowie opowiedzieć o problemie. Poradnie nie udzielają bowiem pomocy telefonicznie ani korespondencyjnie. Udając się na do nich, warto pamiętać o przygotowaniu kopii najważniejszych dokumentów dotyczących sprawy.
Do miast, w których funkcjonują uniwersyteckie poradnie prawne, należą: Białystok, Gdańsk, Gdynia, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Olsztyn, Opole, Poznań, Rzeszów, Słubice, Szczecin, Toruń, Warszawa i Wrocław. Ich listę wraz z danymi kontaktowymi można znaleźć na stronie http://www.fupp.org.pl/kliniki-prawa/kliniki-w-polsce.
Natomiast Fundacja Academia Iuris obecnie udziela porad tylko w Warszawie, Krakowie i Radomiu. Informacje o punktach porad i harmonogramie dyżurów znajdują się na stronie www.academiaiuris.pl w zakładce „Poradnia prawna”.

Rządowy program bezpłatnej pomocy prawnej
Od początku 2016 r. na mocy ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej wszystkie powiaty w Polsce zostały zobowiązane do tworzenia na swoim terenie punktów bezpłatnej pomocy prawnej.
Do końca 2018 r. krąg osób uprawnionych do skorzystania z takiej pomocy był istotnie ograniczony. Obecnie jednak wsparcie przysługuje każdemu, kto złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej.
Tego typu usługi obejmują: udzielanie informacji i porad prawnych, pomoc w sporządzaniu pism, a także nieodpłatną mediację. Można uzyskać wsparcie z różnych dziedzin prawa, choć i tu istnieją pewne wyłączenia, odnoszące się m.in. do spraw gospodarczych. Adwokaci i radcowie prawni udzielają porad osobiście lub robią to z ich upoważnienia aplikanci adwokaccy i radcowscy.
Podobnie jak w przypadku uniwersyteckich poradni prawnych wsparcie, co do zasady, można uzyskać podczas dyżurów. Osoby niepełnosprawne mogą jednak otrzymać pomoc również telefonicznie lub w innym miejscu niż punkt porad, np. w miejscu zamieszkania. Warto o taką możliwość dopytać, kontaktując się z wybranym punktem.
Niestety nie istnieje zbiorczy wykaz punktów świadczących porady ani ich danych kontaktowych. Trzeba te informacje sprawdzać dla każdego powiatu z osobna, dlatego nie będziemy ich tutaj podawać.

Rzecznik Praw Obywatelskich i Helsińska Fundacja Praw Człowieka
Zarówno Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO), jak i Helsińska Fundacja Praw Człowieka (HFPC) udzielają pomocy już bardziej ograniczonej przedmiotowo, a mianowicie wyłącznie dotyczącej spraw, w których doszło do naruszeń praw człowieka i obywatela. Chodzi tu m.in. o prawo do ochrony życia, zakaz tortur, prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego, do rzetelnego procesu sądowego i skutecznego środka odwoławczego, prawo do poszanowania życia prywatnego, wolność słowa, myśli i sumienia, wolność zgromadzeń i wolność zrzeszania się, prawa wyborcze i zakaz dyskryminacji.
Z perspektywy osób niepełnosprawnych szczególnie ważne są działania RPO i HFPC na rzecz równego traktowania. Na pewien paradoks zakrawa jednak fakt, że obie te instytucje skarżą się na znikomą liczbę spraw na tle dyskryminacji. Wiele doświadczających jej osób pogodziło się z takim stanem rzeczy, wstydzi się albo uważa swój przypadek za niedostatecznie ważny, by pisać w związku z nim skargę. Tymczasem podejmowanie działań nawet w, wydawałoby się, drobnych sprawach jest niezmiernie ważne dla wypracowywania powszechnych standardów. Warto więc zapoznać się ze sposobem działania RPO oraz HFPC i nie wahać się korzystać z ich wsparcia, zwłaszcza że obie te instytucje mają w swoich strukturach wyspecjalizowane zespoły do spraw równego traktowania.
Rzecznik Praw Obywatelskich jest konstytucyjnym organem państwa, stojącym na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych. Monitoruje też wdrażanie Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.
Wniosek kierowany do rzecznika jest wolny od opłat, nie wymaga zachowania szczególnej formy, powinien jednak zawierać imię i nazwisko wnioskodawcy, adres oraz opis sprawy. Dobrze jest też dołączyć kopię najważniejszych dokumentów.
Wnioski można składać pocztą tradycyjną (na adres: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, al. Solidarności 77, 00-090 Warszawa), mailowo (biurorzecznika@brpo.gov.pl), przez profil ePUAP (https://epuap.gov.pl/wps/portal/strefa-klienta/katalog-spraw/opis-uslugi/pismo-ogolne-do-rzecznika-praw-obywatelskich), przez formularz na stronie biura rzecznika (https://www.rpo.gov.pl/wniosek/index.php?jezyk=0&poz=1) oraz osobiście w biurze RPO lub podczas dyżurów.
Podczas dyżurów można też uzyskać informacje i porady prawne. Odbywają się one w następujących miastach: Bydgoszcz, Częstochowa, Gdańsk, Katowice, Kielce, Koszalin, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Słupsk, Szczecin, Wałbrzych, Warszawa i Wrocław.
Biuro RPO prowadzi także bezpłatną infolinię. Dzwoniąc pod nr tel. 800 676 676, można uzyskać informacje o przysługujących nam prawach czy krokach, które powinniśmy podjąć, a także dopytać np. o sposób złożenia wniosku do RPO.
Na złożony wniosek rzecznik może zareagować na kilka sposobów. Teoretycznie ma prawo nie podjąć sprawy, ale są to znikome przypadki. Może też przekazać ją innemu, odpowiedniemu w danej sytuacji organowi, albo wskazać kroki, jakie wnioskodawca powinien samodzielnie podjąć.
Jeśli rzecznik zdecyduje się zająć sprawą, dla jej zbadania i rozwiązania problemu może korzystać ze szczególnych kompetencji, takich jak żądanie złożenia wyjaśnień, udzielenia informacji czy wglądu do dokumentów. Może też badać sprawę na miejscu, nawet bez uprzedzenia, i zlecać sporządzanie ekspertyz.
W przypadku stwierdzenia naruszeń praw i wolności jest uprawniony do kierowania wystąpień do instytucji, w których wykryto nieprawidłowości. Może żądać wszczęcia postępowania, składać skargi do sądu administracyjnego, a także włączyć się do postępowania cywilnego i administracyjnego na prawach prokuratora. Rzecznik jest ponadto jednym z podmiotów uprawnionych do wnoszenia kasacji i skargi nadzwyczajnej.
Helsińska Fundacja Praw Człowieka to jedna z najstarszych i największych w Europie organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną praw człowieka. Warto podkreślić – aby nikogo nazwa nie zmyliła – że jest organizacją polską, mającą swoje korzenie w działaniach na rzecz praw człowieka w okresie stanu wojennego. Od tego czasu dzięki zaangażowaniu wielu wybitnych prawników i postaci życia publicznego fundacja zyskała wielki autorytet.
Zajmuje się przede wszystkim monitorowaniem przestrzegania praw i wolności w Polsce. Śledzi proces stanowienia prawa. W sprawach indywidualnych udziela porad, a także zwraca się do organów lub instytucji, wskazując na potrzebę podjęcia jakichś działań lub zaprzestania wadliwej praktyki. Kieruje też swoje opinie i stanowiska do podmiotów prywatnych, które dopuszczają się nierównego traktowania (np. do restauracji, która nie pozwala na wejście z psem przewodnikiem, czy do banku, który zmienia swoją aplikację w taki sposób, że staje się ona niedostępna dla osób niewidomych). Fundacja może również włączać się do postępowań przed sądami krajowymi i trybunałami międzynarodowymi (w szczególności przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu).
Sprawę można zgłosić wyłącznie pocztą tradycyjną, pisząc na adres: Helsińska Fundacja Praw Człowieka, ul. Zgoda 11, 00-018 Warszawa. Prośby o pomoc kierowane drogą mailową często zostają bez odpowiedzi. W liście skierowanym do fundacji należy zamieścić adres do korespondencji oraz opis sprawy, najlepiej poparty kopią najważniejszych dokumentów.
Po wysłaniu pisma należy uzbroić się w cierpliwość. Zespół Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka tworzy zaledwie kilkunastu prawników, którzy nie są w stanie natychmiast odpowiedzieć na wszystkie listy. Priorytetowo traktowane są sprawy, w których ktoś jest realnie zagrożony oraz kiedy biegnie urzędowy termin, po upływie którego zamkną się jakiekolwiek możliwości działania. Należy się jednak spodziewać, że wysłany list nie pozostanie bez odpowiedzi, choćby miała ona dotrzeć z opóźnieniem.
Ponadto raz w tygodniu, w środy, w siedzibie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka odbywa się dyżur, na którym można uzyskać bezpłatną poradę prawną w sprawie potencjalnego naruszenia praw lub wolności. Na dyżur można się zapisać, dzwoniąc pod nr tel. 22 556 44 40.

W artykule przedstawiono przede wszystkim instytucje świadczące pomoc prawną na terenie całego kraju i w stosunkowo szerokim zakresie spraw. Nie jest to jednak zestawienie wyczerpujące. Należy pamiętać o urzędach (rzecznikach) wspierających obywateli w obszarze określonej gałęzi prawa. Należą do nich m.in. Miejski Rzecznik Konsumentów, Rzecznik Finansowy, Rzecznik Praw Dziecka, Rzecznik Praw Pacjenta, Główny Inspektorat Pracy czy Okręgowy Inspektorat Pracy. Ponadto niektóre gminy podejmują lokalne działania zmierzające do zapewnienia nieodpłatnej pomocy prawnej swoim mieszkańcom. Istnieje wreszcie szereg organizacji pozarządowych, które udzielają wsparcia na określonym terytorium bądź w wyspecjalizowanym zakresie spraw. Można tu przykładowo wskazać: Centrum Informacyjne dla Niepełnosprawnych (www.niepelnosprawni.pl), Centrum Praw Kobiet (www.cpk.org.pl), Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę (www.fdds.pl), Federacja Konsumentów (www.federacja-konsumentow.org.pl), Krajowa Rada Spółdzielcza (www.krs.com.pl). Nie sposób tutaj wymienić wszystkich instytucji świadczących nieodpłatną pomoc prawną, warto jednak wiedzieć o ich istnieniu i pamiętać, że w razie pytań czy problemów nie jesteśmy zdani wyłącznie na siebie i lepsze lub gorsze wskazówki z Internetu.