skocz do treści

Pochodnia - Miesięcznik społeczny Polskiego Związku Niewidomych

Zdrowie

Zapalenie spojówek – czy jest się czego bać? dr n. med. Alicja Barwicka

Zapalenie spojówek to jedna z najczęstszych chorób narządu wzroku. Objawia się m.in. zaczerwienieniem, swędzeniem, wzmożoną produkcją łez i uczuciem ciała obcego w oku. Mogą ją wywołać bakterie lub wirusy, a także alergie, choroby autoimmunologiczne i czynniki anatomiczne.

Spojówka to tkanka mająca bezpośredni kontakt ze światem zewnętrznym, a co za tym idzie – również z wieloma zagrożeniami, które niesie. Pokrywa ona przednią powierzchnię twardówki oraz tylną powierzchnię obu powiek. Anatomicznie tworzy rodzaj worka otwartego dookoła obwodu rogówki, gdzie nabłonek spojówki przechodzi w nabłonek rogówki. W prawidłowych warunkach ten worek nie ma światła, gdyż obie ściany, przednia i tylna, przylegają do siebie, tworząc szczelinę pod górną i dolną powieką. Aby gałka oczna mogła się prawidłowo poruszać, w sklepieniach górnym i dolnym spojówka się zagina, przechodząc z powiek na powierzchnię gałki, i ma tu budowę pofałdowaną, luźno połączoną z podłożem. Kiedy wszystko funkcjonuje prawidłowo, tak szczelna ochrona blokuje przenikanie niepożądanych substancji do wnętrza oka.

Kiedy spojówka nie działa, jak należy

Wśród osób zgłaszających się do lekarza okulisty stany zapalne spojówek należą do najczęstszych. Pomimo pracy narządu łzowego i układu immunologicznego wnikające do worka spojówkowego patogeny i ciałe obce mogą wywoływać w spojówce reakcję zapalną. Z drugiej strony, jeśli już do tego dojdzie, szczelność worka spojówkowego sprawdza się wręcz doskonale, bo rzadko kiedy stan zapalny spojówek przenika głębiej i obejmuje głębsze struktury. Tylko w nielicznych (najczęściej nieleczonych) przypadkach taka ochrona bywa nieefektywna i stan zapalny przenosi się na rogówkę lub twardówkę.

Czym jest stan zapalny?

To reakcja organizmu na kontakt z czynnikiem mogącym potencjalnie uszkodzić dany narząd czy tkankę. Proces ten ma doprowadzić do usunięcia przyczyny problemu i pozwolić na powrót tkanki do stanu prawidłowego. Stan zapalny mogą powodować różne czynniki: chemiczne, fizyczne, biologiczne (drobnoustroje chorobotwórcze). Gdy „intruz” pokona zewnętrzne tkankowe bariery, rozpoczyna się proces zapalny. Dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych, zwiększenia ukrwienia i przepuszczalności ściany naczyniowej. Do zaatakowanej tkanki przedostają się grupy komórek, pełniące funkcje obronne, migrują do zagrożonego miejsca i neutralizują patogeny. Z ogniska zakażenia usuwane są fragmenty uszkodzonej tkanki i zachodzą mechanizmy odpornościowe, które mają zakończyć proces zdrowienia oraz na nowo uodpornić tkankę.

Jakie są objawy zapalenia?

Niezależnie od lokalizacji reakcji zapalnej mechanizm tego procesu jest zawsze bardzo charakterystyczny i cechuje się kilkoma „żelaznymi” objawami. Zupełnie nic się nie zmieniło od czasów Celsusa, który w 40 r. n.e. opisał cechy stanu zapalnego jako:
• rubor – zaczerwienienie wynikające ze zwiększonego przepływu krwi,
• tumor – obrzęk będący skutkiem wycieku białek i komórek z naczyń,
• dolor – ból powstający na skutek pobudzenia receptorów bólowych,
• calor – ocieplenie (gorączka), również będące wynikiem zwiększonego przepływu krwi,
• functio laesa – utrata funkcji danego narządu.
Stan zapalny spojówek może przebiegać w sposób ostry, podostry lub przewlekły, a jego (jak w każdej innej lokalizacji) dominującą cechą jest przekrwienie oczu. Najsilniej zaznacza się na obwodzie worka spojówkowego, a maleje w kierunku rąbka rogówki. Daje to charakterystyczny obraz „czerwonego oka”. Silnemu przekrwieniu towarzyszy obrzęk tkanki i surowicza albo śluzowo-ropna wydzielina zapalna zbierająca się w worku spojówkowym. Pojawia się uczucie „piasku pod powiekami”, świąd, pieczenie, światłowstręt powodujący zwężenie szpary powiekowej oraz łzawienie. Objawy są zwykle mocno nasilone.

Co jest przyczyną zapalenia i jak z tym walczyć?

W niepowikłanym przebiegu cechą charakterystyczną jest brak wydzieliny zapalnej. Jednak dość często wtórnie dołącza się nadkażenie bakteryjne, a wtedy wydzielina zapalna będzie już obecna. Przyczyny zapalenia zazwyczaj są bardzo różne, w szczególności:
• fizyczne – obecność ciała obcego, kurz, promieniowanie UV, podrażnienie soczewkami nagałkowymi,
• chemiczne – drażniące pary i gazy,
• przewlekły wysiłek akomodacyjny – brak skorygowania wady refrakcji,
• przewlekły brak snu.
W rozpoznaniu pomocny jest wywiad ustalający przyczynę, a po jej usunięciu – stosowanie przez kilka dni preparatów nawilżających do oczu, które przynoszą ulgę w dolegliwościach i zazwyczaj powodują zupełne ustąpienie cech zapalenia. Szczególną grupę stanowią zapalenia o podłożu alergicznym, w szczególności wiosenne zapalenie spojówek i rogówki, przewlekłe nawracające zapalenie alergiczne spojówek oraz atopowe zapalenie spojówek i rogówki. Wszystkie te stany chorobowe mogą się kojarzyć z astmą oskrzelową, atopowym zapaleniem skóry i katarem siennym. Leczenie podstawowe należy do alergologa, natomiast z preparatów okulistycznych, poza nawilżającymi przednią powierzchnię gałki ocznej (usuwanie alergenu), stosuje się preparaty przeciwhistaminowe i stabilizatory mastocytów, neutralizujące patogeny i produkty reakcji alergicznej. Poza stałymi cechami reakcji zapalnej, z podkreśleniem dokuczliwego świądu, występują tu zmiany o charakterze brodawkowatego przerostu spojówek. Inny charakter mają zapalenia spojówek w przebiegu procesów autoimmunologicznych, np. w zespole Stevensa-Johnsona czy także w pemfigoidzie bliznowaciejącym. Ich przebieg jest ciężki, pojawiają się powikłania prowadzące do bliznowacenia i uszkodzenia rogówki. Z kolei zapalenia toksyczne, w tym polekowe, oraz wywołane podrażnieniem przez soczewki kontaktowe mają zwykle bardziej łagodny przebieg.

A może chodzi o film łzowy?

Zapalenia spojówek spowodowane niedostatecznym wydzielaniem łez lub nieprawidłowym składem filmu łzowego to zespół suchego oka, mający często związek z zapaleniem rogówki. Film łzowy szczelnie pokrywający rogówkę składa się z trzech warstw: wodnej (zabezpieczonej przez gruczoł łzowy), śluzowej (której producentem są komórki kubkowe spojówki) i tłuszczowej (będącej produktem powiekowych gruczołów łojowych Meiboma). Ze względu na różnych „producentów” tej struktury oraz pojawianie się niekorzystnych dla powierzchni gałki ocznej czynników środowiskowych często dochodzi do zaburzeń, zwłaszcza jeśli dodatkowo współistnieje zespół Sjőgrena. Jest to schorzenie o podłożu autoimmunologicznym powodujące zmniejszone wydzielanie łez, suche zapalenie nosa i krtani, upośledzenie wydzielania śliny, a często przewlekłe reumatoidalne zapalenie stawów. Zależnie od stanu klinicznego w leczeniu stosuje się przede wszystkim substytuty łez, a nieraz zamyka się punkty łzowe.

Co jeśli przyczyną jest zakażenie?

Inaczej przebiega stan zapalny spojówek, kiedy źródłem są czynniki chorobotwórcze. Wszechobecne bakterie, wirusy, grzyby czy chlamydie (wewnątrzkomórkowe drobnoustroje łączące właściwości bakterii i wirusów) po zetknięciu z uszkodzoną lub niedostatecznie chronioną przez układ odpornościowy tkanką mogą wywołać stan zapalny. W zakażeniach bakteryjnych drobnoustroje często wnikają do spojówki przez brudne ręce, ale też np. z zatok przynosowych nosa czy z jamy nosowej. Poza typowymi cechami zapalenia występują dodatkowo podspojówkowe wybroczyny oraz gęsta, śluzowo-ropna wydzielina zapalna. Lek podaje się natychmiast (obecnie dostępne są preparaty miejscowe zawierające antybiotyki o szerokim spektrum działania), co pozwala na uzyskanie efektu terapeutycznego już po kilku dniach i w rezultacie następuje pełne wyleczenie. Warto pamiętać, by po zakończeniu terapii stosować preparaty nawilżające do oka, co wzmocni działanie ochronne filmu łzowego i pozwoli zapobiec kolejnej infekcji.

Jakie zakażenia są szczególnie groźne?

Wywołane przez dwoinkę Neisseria gonococcica i nieleczone zapalenie spojówek może mieć wyjątkowo dramatyczny przebieg – spowodować zajęcie i martwiczy rozpad rogówki, zapalenie wnętrza gałki ocznej, a nieraz prowadzić do ślepoty. Na szczęście obowiązek wykonywania u wszystkich noworodków profilaktycznego zabiegu Credégo (podanie do worka spojówkowego obu oczu 1-procentowego roztworu azotanu srebra) skutecznie ograniczył zachorowalność. Również dzięki szczepieniom przeciwko błonicy prawie wyeliminowano ciężki stan zapalny spojówek z powikłaniami rogówkowymi, wywoływany przez maczugowca błonicy. Podobnie stało się z powodowaną przez chlamydie jaglicą, która nie występuje już w Europie i Ameryce Północnej. Jednak w krajach o niedostatecznym poziomie sanitarnym ciągle zbiera swoje żniwo i jest najczęstszą przyczyną ślepoty na świecie, bo wyjściowe zapalenie spojówek prowadzi do owrzodzeń rogówki z bielmem i wtórnym zanikiem gałki. Z powikłaniami może też przebiegać wtrętowe zapalenie spojówek wywołane przez chlamydia oculogenitalis, zwykle współistniejące z zapaleniem cewki moczowej lub szyjki macicy (częste zakażenia pośrednie, np. na pływalniach). Poza leczeniem miejscowym (tetracykliną) niezbędna jest terapia ogólna dla wyeliminowania źródła infekcji.

Zakażenia wirusowe

Adenowirusy są przenoszone przez kontakt z wydzieliną dróg oddechowych oraz z zakażonymi przedmiotami, stąd bardzo szybko dochodzi do rozprzestrzeniania się infekcji. Większość (proste grudkowe zapalenie spojówek, gorączka gardłowo-spojówkowa) ulega samoograniczeniu i nie wymaga pomocy specjalistycznej. Są jednak stany, w których proces zapalny grozi powikłaniami rogówkowymi. Dotyczy to zwłaszcza:
• nagminnego zapalenia spojówek i rogówki,
• zapalenia spojówek opryszczkowego,
• zapalenia spojówek towarzyszącego półpaścowi ocznemu.
W leczeniu tych infekcji stosowane są leki przeciwwirusowe oraz działające objawowo, zarówno ogólnie, jak i miejscowo. Trzeba pamiętać o możliwości przeniesienia do worka spojówkowego patogenu w przebiegu wirusowych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, np. ospy wietrznej.
W większości przypadków stany zapalne spojówek mają charakter krótkotrwałej, poddającej się skutecznemu leczeniu choroby. By jednak nie przeoczyć pierwszych objawów groźniejszych infekcji, przebiegających z ciężkimi powikłaniami, trzeba bacznie obserwować efekty zastosowanego leczenia i kiedy nie następuje żadna poprawa stanu miejscowego – pomimo zastosowania terapii „pierwszego rzutu” – nie zwlekać z wizytą u okulisty.