skocz do treści

Pochodnia - Miesięcznik społeczny Polskiego Związku Niewidomych

Na zdrowie

Jak chronić oczy przed AMD Jadwiga Namułka, Agata Wawrzyniak

Żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych zarówno w prewencji, jak i leczeniu wielu schorzeń. W ostatnim czasie coraz więcej uwagi poświęca się również roli żywienia w rozwoju chorób oczu, a zwłaszcza zwyrodnienia plamki żółtej związanej z wiekiem, czyli AMD.
AMD (Age-related Macular Degeneration) jest przewlekłą, postępującą chorobą centralnej części siatkówki, czyli plamki żółtej. Ma ona charakter degeneracyjny, a powstaje w wyniku starzenia się tkanek i rozwoju miażdżycy w naczyniach krwionośnych siatkówki. Choroba ta jest obecnie najczęstszą przyczyną nieodwracalnej utraty widzenia u osób powyżej 65. roku życia, zwłaszcza w krajach wysokorozwiniętych. W zaawansowanych stadiach choroby dochodzi do utraty ostrości widzenia oraz widzenia centralnego, co znacznie pogarsza jakość życia - uniemożliwia czytanie, pisanie, prowadzenie samochodu, a nawet wykonywanie prostych czynności życiowych. Problem ten dotyczy od 2 do 10% populacji po 50. roku życia i znacznie większej po 75. roku życia (nawet do 30%).
AMD jest chorobą wieloczynnikową. Podstawowym i najważniejszym czynnikiem ryzyka jej rozwoju jest wiek. Coraz częściej podkreśla się również uwarunkowania genetyczne. Krewni pierwszego stopnia (tj. dzieci i rodzeństwo) pacjentów z AMD mają 2,5-krotnie większe szanse zachorowania. Do rozwoju AMD przyczyniają się również czynniki środowiskowe. Oprócz przynależności do płci żeńskiej i rasy białej, palenia papierosów wymienia się również nadciśnienie tętnicze, schorzenia sercowo-naczyniowe (miażdżyca, przebyty zawał mięśnia sercowego czy udar mózgu), przewlekłą ekspozycję na światło słoneczne, niską zawartość przeciwutleniaczy w osoczu krwi oraz złe nawyki żywieniowe, co sprzyja powstawaniu wolnych rodników.

W obronie oka
Wolne rodniki zwane też oksydantami lub utleniaczami - to uszkodzone cząsteczki chemiczne, które odtwarzając własną prawidłową strukturę, niszczą struktury komórek organizmu. Procesom tym zapobiegają z kolei przeciwutleniacze (antyoksydanty), czyli związki mające zdolność neutralizowania wolnych rodników.
Zdrowe oko wyposażone jest w naturalne antyoksydacyjne systemy obronne, przeciwdziałające szkodliwemu działaniu wolnych rodników. Należą do nich enzymy antyoksydacyjne (tj. katalaza, peroksydaza glutationowa, dysmutaza ponadtlenkowa) oraz barwniki karotenoidowe (luteina i zeaksantyna) obecne w soczewce i siatkówce oka. Organizm człowieka potrafi skutecznie bronić się przed szkodliwym działaniem wolnych rodników, wykorzystując do obrony również antyoksydanty dostarczane z pożywieniem. Do związków tych zaliczamy między innymi: z witamin - witaminę E, A i C, ze składników mineralnych - cynk i selen, z barwników - głównie karotenoidy i flawonoidy. Zdrowy, młody organizm jest w stanie skutecznie walczyć z wolnymi rodnikami i obronić się przed ich negatywnymi skutkami. Natomiast w miarę starzenia się organizmu, jak również w przypadku nieodpowiedniej diety, palenia tytoniu, występowania niektórych chorób ogólnoustrojowych (nadciśnienie tętnicze, choroby układu krążenia, choroby nowotworowe i neurodegeneracyjne) antyoksydacyjne możliwości organizmu obniżają się. Dlatego też bardzo ważne jest spożywanie pokarmów dostarczających odpowiednią ilość przeciwutleniaczy.
Ponadto z wiekiem maleje naturalnie gęstość optyczna plamki żółtej, co wynika z mniejszej zawartości luteiny i zeaksantyny. Karotenoidy te pełnią zaś podwójną funkcję: "zmiatacza" wolnych rodników oraz filtra dla promieni ultrafioletowych. Z licznych badań wynika, że wysokie spożycie luteiny i zeaksantyny z racją pokarmową zwiększa stężenie obu tych karotenoidów w osoczu krwi oraz w siatkówce i soczewce oka. Wpływa to na zwiększenie gęstości optycznej plamki żółtej, chroniąc ją tym samym przed zmianami degeneracyjnymi.
Coraz częściej mówi się również o korzystnym wpływie antocyjanozydów występujących w borówce czernicy, czarnej jagodzie, wiśniach, czerwonych winogronach, truskawkach. Oprócz przeciwutleniającego działania wpływają one także na poprawę mikrokrążenia oraz zmniejszenie przepuszczalności i łamliwości naczyń krwionośnych oka.
Badania naukowe wykazały ponadto, iż w profilaktyce i leczeniu AMD istotną rolę odgrywają wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3, które występują w tłuszczu ryb morskich. Dieta bogata w te kwasy przyczynia się do poprawy funkcjonowania siatkówki i tym samym może zmniejszać ryzyko zachorowania na AMD.

Warto pamiętać
Odpowiednio dobrane pożywienie może więc stać się nie tylko źródłem przyjemności, ale stanowić także ważny czynnik przeciwdziałający rozwojowi chorób oczu. Aby się tak stało, w codziennej diecie każdego z nas powinno znaleźć się 3-4 porcje warzyw oraz 2-3 porcje owoców (1 porcja to 100-150 g). W profilaktyce i terapii AMD co najmniej 2 porcje warzyw powinny stanowić warzywa będące dobrym źródłem luteiny lub zeaksantyny. Należą do nich: szpinak, kapusta włoska, sałata, seler naciowy, brokuły, kukurydza, groszek zielony, fasolka szparagowa, koperek, szczypiorek, natka pietruszki, por, dynia, cukinia, papryka. Łagodna obróbka tych warzyw (rozdrabnianie, fermentacja, łagodne podgrzewanie), a zwłaszcza dodatek tłuszczu zwiększa wchłanianie karotenoidów. Należy jednak pamiętać, że obróbka termiczna różnie wpływa na poszczególne witaminy zawarte w owocach i warzywach. Najbardziej podatną na straty jest witamina C, stąd też co najmniej 1-2 porcje warzyw lub owoców powinno spożywać się w postaci surowej.
Bardzo ważnym elementem diety w profilaktyce i leczeniu AMD jest spożywanie 2-3 razy w tygodniu tłustych ryb morskich (łosoś, makrela, halibut, tuńczyk, śledź, sardynka), które są źródłem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3. Dieta uboga w cholesterol i nasycone kwasy tłuszczowe, a bogata w kwasy omega-3 może zapobiegać zmianom miażdżycowym w obrębie naczyń krwionośnych w siatkówce oka, które uważane są za jeden z czynników rozwoju AMD. Warto zatem spożywać codziennie 2-3 łyżki olejów roślinnych lub orzechów, które są bardzo dobrym źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych, witamin, składników mineralnych i innych substancji biologicznie aktywnych. Należy jednak pamiętać, że są wysokokaloryczne (100 g orzechów dostarcza od 560 do 640 kcal). Tłuszcze roślinne są bogatym źródłem witaminy E - antyoksydanta chroniącego wielonienasycone kwasy tłuszczowe przed utlenianiem, co zapewnia szczelność błon komórkowych siatkówki i chroni je przed zmianami degeneracyjnymi.
Tak więc właściwa dieta, bogata w antyoksydanty może przyczyniać się do lepszego samopoczucia i mniejszego narażenia na rozwój degeneracyjnych chorób narządu wzroku.
Warto też unikać innych czynników narażających nasz organizm na wzrost wolnych rodników. Takimi czynnikami są: nadmierna ekspozycja na światło słoneczne, narażenie na jonizujące promieniowanie monitorów komputera lub telewizora, stres, palenie papierosów, nadużywania alkoholu, jak również przewlekłe choroby zapalne.
dr Jadwiga Hamułka, dr hab. Agata Wawrzyniak - Katedra Żywienia Człowieka, SGGW