skocz do treści

Pochodnia - Miesięcznik społeczny Polskiego Związku Niewidomych

Literatura bez granic, czyli zmiany w prawie autorskim Krzysztof Wiśniewski

Ostatnia nowelizacja prawa autorskiego została dokonana ustawą z 26 czerwca 2018 r.
Wprowadziła ona do polskiego porządku prawnego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1564 z 13 września 2017 r.: „w sprawie niektórych dozwolonych sposobów korzystania z określonych utworów i innych przedmiotów chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi z korzyścią dla osób niewidomych, osób słabowidzących lub osób z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem oraz w sprawie zmiany dyrektywy 2001/29/WE w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym, zwanej dalej Dyrektywą 2017/1564”.

Zmiany w dostępie

Celem regulacji unijnych jest poprawa dostępności książek, także elektronicznych, czasopism, gazet, magazynów oraz innych rodzajów tekstu pisanego, notacji, w tym zapisu nutowego, oraz innych materiałów drukowanych, również tych w formie dźwiękowej, cyfrowych lub analogowych, internetowych lub pozainternetowych, w formatach, dzięki którym te utwory i inne przedmioty objęte ochroną stają się dostępne dla osób z dysfunkcją wzroku w takim samym stopniu jak dla innych użytkowników.
Ponadto celem przyjęcia wspomnianej dyrektywy jest zapewnienie niewidomym czytelnikom dostępu do książek i innych materiałów drukowanych w dostępnych formatach we wszystkich państwach Unii Europejskiej.
Omawiane regulacje dostosowują prawo unijne do międzynarodowych zobowiązań wynikających z Traktatu z Marrakeszu o ułatwieniu dostępu do opublikowanych utworów osobom niewidomym, słabowidzącym i osobom z niepełnosprawnościami uniemożliwiającymi zapoznawanie się z drukiem.
Wspomniany traktat, ratyfikowany przez Radę Europejską 15 lutego 2018 r., nakłada na strony obowiązek określenia wyjątków i ograniczeń w odniesieniu do praw autorskich i praw pokrewnych na potrzeby osób z dysfunkcją wzroku oraz tych, którym niepełnosprawność nie pozwala na czytanie, w celu zapewnienia transgranicznej wymiany kopii książek pomiędzy państwami będącymi stronami Traktatu z Marrakeszu. Wymiana kopii dotyczy także książek mówionych (audiobooków) oraz innych materiałów drukowanych w specjalnych formatach umożliwiających dostęp osobom niepełnosprawnym.
Polska jako członek Unii Europejskiej ma obowiązek dostosować rodzime prawo autorskie do wyżej wymienionych przepisów prawa międzynarodowego, poprzez ustalenie kręgu podmiotów uprawnionych do korzystania z ustawy oraz wprowadzenie zasad wymiany kopii, zbieżnych z zasadami wprowadzanymi w innych państwach europejskich, co w konsekwencji ma prowadzić do stworzenia spójnego międzynarodowego środowiska sprzyjającego międzypaństwowej wymianie egzemplarzy materiałów drukowanych w dostępnych formatach.

Krajobraz po zmianach

Zgodnie z ostatnią nowelizacją prawa autorskiego do pierwszej kategorii beneficjentów zaliczają się osoby niewidome. Druga kategoria obejmuje osoby z dysfunkcją wzroku niepoddającą się korekcji na tyle, żeby za jej pomocą widziały równie wyraźnie jak osoby widzące, a w związku z tym nie są w stanie równie dobrze czytać słowa pisanego. Powyższe oznacza, że – po pierwsze – niepełnosprawność określona w ten sposób nie może zostać wyeliminowana za pomocą na przykład okularów korekcyjnych, szkieł kontaktowych lub poprzez dostępne zabiegi medyczne. Nie oznacza to jednak konieczności poddania się przez osoby z dysfunkcją wszystkim możliwym medycznym procedurom diagnostycznym i metodom leczenia, lecz jedynie tym, na które mogą sobie pozwolić finansowo. Trzecia kategoria to osoby niepełnosprawne z ograniczoną zdolnością postrzegania lub czytania, które nie są w stanie czytać zwykłego druku.
Nie chodzi tu o niepełnosprawność związaną z nieprawidłowym widzeniem, lecz o dysfunkcję uniemożliwiającą normalne czytanie, mającą najczęściej podłoże neurologiczne. Do ostatniej kategorii należą osoby, które ze względu na inną niż wzrokową niepełnosprawność fizyczną nie są w stanie trzymać książki lub posługiwać się nią, skupić wzroku lub poruszać oczami w stopniu umożliwiającym normalne czytanie. Do tej grupy czytelników zaliczamy osoby z niepełnosprawnością wywołaną przez urazy mózgu czy choroby układu nerwowego, które uniemożliwiają normalne czytanie.
Autorzy nowelizacji podkreślają, że w przepisach chodzi o faktyczną niepełnosprawność. Zatem czytelnicy nie muszą spełniać jakichkolwiek warunków formalnych, na przykład przedstawiać orzeczeń o stopniu niepełnosprawności.
Podmiotami upoważnionymi do stosowania ustawy są jednostki sektora finansów publicznych lub organizacje prowadzące działalność pożytku publicznego, niedążące do osiągnięcia zysku, które w ramach swoich statutowych zadań prowadzą działania na rzecz beneficjentów z ograniczoną zdolnością czytania.
Dozwolone korzystanie z utworów na rzecz czytelników z niepełnosprawnością wzroku może polegać wyłącznie na zwielokrotnianiu i rozpowszechnianiu kopii utworu.
Egzemplarzem utworu w dostępnym formacie jest:
a) kopia powstała w wyniku modyfikacji, niezbędnej w celu zapewnienia czytelnikowi równie skutecznego i wygodnego dostępu do utworu, jak ten, z którego korzystają osoby bez niepełnosprawności.
b) kopia sporządzona bez dalszej modyfikacji, z kopii, o której mowa w poprzednim punkcie (lit. a).
Kopią utworu w dostępnym formacie będzie na przykład egzemplarz książki mówionej, e-booka, książki w alfabecie Braille’a bądź w dużym druku, wykonanej przy użyciu książki drukowanej lub cyfrowej ze względu na konieczność dostosowania jej formy do potrzeb osoby niewidomej. Z tak wykonanej publikacji można sporządzić również – w zakresie usprawiedliwionym potrzebami konkretnych czytelników – kolejne kopie, bez dalszej modyfikacji.
Kopią utworu w dostępnym formacie nie będzie natomiast wersja wykonana z publicznie udostępnionego przez uprawnionego egzemplarza utworu niewymagającego modyfikacji z punktu widzenia potrzeb osób z dysfunkcją wzroku.
Zatem kopia wykonana z publicznie udostępnionego audiobooka czy też e-booka będzie kopią utworu w dostępnym formacie wyłącznie, jeżeli utwór w takiej formie nadal wymagał dostosowania dla osób z problemami widzenia.
Nowelizacja gwarantuje osobie niewidomej jak najłatwiejszy dostęp do kopii utworów w dostępnych formatach. Ponadto osoba zainteresowana może żądać od instytucji dysponującej utworami między innymi wykazu egzemplarzy tych dostępnych.
Ustawa w ślad za dyrektywą Unii Europejskiej rozszerza prawo dozwolonego użytku na programy komputerowe.
Wprowadzenie omówionych zmian kończy proces legislacyjny gwarantujący osobom z dysfunkcją wzroku możliwość transgranicznej wymiany książek oraz kopii innych utworów w formatach dostępnych dla tych czytelników.