skocz do treści

Pochodnia - Miesięcznik społeczny Polskiego Związku Niewidomych

Kultura

Unikatowy serwis Bożena Lampart

Nie ma w tym tytule ani krzty przesady. Serwis Wypożyczeń Online Działu Zbiorów dla Niewidomych Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego jest jedynym tego rodzaju rozwiązaniem w naszym kraju i Europie. To platforma, dzięki której czytelnicy poprzez autoryzowany zdalnie dostęp mogą korzystać ze zbiorów cyfrowych biblioteki.

Od 10 już lat zespół Serwisu Wypożyczeń Online DZdN (dzdn.pl) troszczy się o to, aby jego użytkownicy mieli dostęp do literatury, przełamując bariery i upowszechniając czytelnictwo wśród osób niewidomych. Beneficjenci mają kontakt z pracownikami Wypożyczeń Online przez telefon lub za pośrednictwem poczty elektronicznej, zaś ci ostatni są dla nich wirtualnie dostępni przez 24 godziny na dobę, dzięki temu serwis funkcjonuje bardzo sprawnie.
No cóż, 10 jubileusz skłania do refleksji i budzi sentyment, nie można zatem stracić okazji do opisania początków, czasów obecnych i planów na przyszłość. Starszy informatyk DZdN - Grzegorz Zlotowicz - wspomina o okolicznościach mających wpływ na uruchomienie Serwisu. Zanim skupimy się na jego funkcji, zapoznajmy się z najważniejszymi wydarzeniami mającymi wpływ na wszystkie innowacje wprowadzone w DZdN.

Księgozbiór DZdN
Do zasobów Biblioteki należą książki brajlowskie, mówione, tyflologiczne (książki drukowane) oraz zbiór muzyczny. Większość z nich przygotowywana jest w ramach dozwolonego użytku zawartego w prawie autorskim, co sprawia, iż czytelnicy DZdN muszą mieć orzeczoną grupę inwalidztwa lub stopień niepełnosprawności ze względu na upośledzenie narządu wzroku. Natomiast na zasadach ogólnych mogą korzystać wszyscy, którzy chcą na miejscu wypożyczyć audiobooki na płytach.
Do Biblioteki można zapisać się na kilka sposobów. Tradycyjnie - przychodząc do jej siedziby z dokumentem tożsamości i dokumentem potwierdzającym niepełnosprawność. Można również wypełnić kartę czytelniczą za pomocą formularza znajdującego się na stronie DZdN. Po wypełnieniu owego i złożeniu podpisu możliwe jest wygenerowanie pliku w PDF do karty czytelnika. Osoby niepełnoletnie chcące zostać użytkownikami DZdN, muszą mieć zgodę rodziców na członkostwo i przetwarzanie danych osobowych.
Niestety czytelnikiem biblioteki nie może być mieszkaniec innego kraju niż Polska. A to za sprawą odmiennego prawa autorskiego pośród krajów będących członkami Unii Europejskiej. Być może po wejściu w życie Traktatu z Marrakeszu ów problem zniknie.

Zmiany, zmiany, zmiany…
Biblioteka Centralna Polskiego Związku Niewidomych powstała w 1952 r. i była w strukturach PZN do 2012 roku. Jednak, ponieważ pojawiły się kłopoty z utrzymaniem placówki, aby zapewnić jej dalszy stabilny rozwój, przyłączono ją do Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego. To było dla wszystkich szokującym rozwiązaniem, bowiem profil działalności GBPiZS generalnie polegał na dostarczaniu literatury oraz treści z zakresu prawa pracy, zatrudniania osób niepełnosprawnych i zagadnień pokrewnych. Zatem był różny od profilu działania BCPZN. To wydarzenie spowodowało zmianę nazwy dotychczasowej Biblioteki na Dział Zbiorów dla Niewidomych Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego.
Równolegle ze zmianami w strukturze Biblioteki zachodziły zmiany dotyczące zdalnego udostępniania zasobów cyfrowych.

Start serwisu
Warto zauważyć, iż pomysł założenia Serwisu Wypożyczeń Online nie był nową inicjatywą. Podczas spotkania przy okazji obchodów pierwszej rocznicy jego uruchomienia Sylwester Peryt, były dyrektor BCPZN, informował, iż Biblioteka już w latach dziewięćdziesiątych robiła starania w tym kierunku. Zakład Nagrań i Wydawnictw udostępniał wówczas, prócz wydruków brajlowskich, książki w wersji tekstowej, którą można było odczytać na komputerze lub notatnikach dla niewidomych, przy użyciu mowy syntetycznej albo linijek brajlowskich.
W 1994 roku zorganizowano kampanię, w której proszono o wsparcie finansowe rozwoju Biblioteki. Dzięki zaangażowaniu Ambasady Kanadyjskiej w ową akcję, postawiono i uruchomiono pierwszy BBS do pobierania plików książkowych oraz prasowych. Do jego prawidłowego funkcjonowania potrzebny był modem. Odbiorcy używali swojego podstawowego numeru telefonu i już istniejącej linii telefonicznej, a jedyny mankament polegał na tym, że w trakcie połączenia modemowego linia była zajęta, więc nie można jej było używać. W ten sposób funkcjonowało to dobrych kilka lat.
Nie można pominąć w tym miejscu centrum komputerowego dla osób niewidomych i niedowidzących (CNiN), które działało pod auspicjami Biura Osób Niepełnosprawnych przy Uniwersytecie Warszawskim. Pełnomocnikiem tego działu był i jest do dzisiaj Paweł Wdówik. CNIN otrzymywał kilkanaście tytułów prasowych od wydawnictw i udostępniał je kandydatom, studentom i personelowi uczelni. To przedsięwzięcie funkcjonowało przez kilka lat. Następnie zostało przekształcone w Akademicką Bibliotekę Cyfrową gromadzącą zbiory cyfrowe do dziś. To pomysł na szeroką skalę, ponieważ do ABC napływają pozycje z innych bibliotek z całej Polski, a zbiory stają się coraz bogatsze. Są to głównie materiały dla studentów. Pasjonaci, wchodząc na stronę abc.uw.edu.pl, mogą zdalnie korzystać z owych zbiorów. Oprócz tego ABC prowadzi dział ze sprzętem ułatwiającym osobom niewidomym korzystanie z zasobów owej biblioteki.
Grzegorz Złotowicz wspomina późne lata dziewięćdziesiąte, kiedy miała miejsce pierwsza pomoc w zakupie sprzętu komputerowego przez osoby z dysfunkcją narządu wzroku. PFRON uruchomił wtedy program „Komputer dla Homera”. Nie tyle była to pomoc finansowa, co umożliwienie wzięcia pożyczki na zakup urządzeń. Choć pożyczka była długoterminowa i bez oprocentowania, wymagała obecności 2 osób żyrujących jej spłatę. Niewiele osób było na nią stać. Jednak początek nowego tysiąclecia przyniósł osobom chcącym kupić komputer nowe nadzieje. W ramach tego samego programu można było uzyskać dofinansowanie na zakup sprzętu. Wraz z tańszym dostępem do Internetu dawało to niewidomym niezbędne zaplecze techniczne, żeby mogli korzystać z zasobów sieci.
Jak zatem w obliczu problemów finansowych Biblioteki rozpoczynających się w połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, a trwających do 2012 roku, mogło dojść do uruchomienia Serwisu Wypożyczeń Online? Otóż dzięki ówczesnej Dyrektor Biblioteki - Teresy Dederko i jej zastępcy ds. spraw technicznych - Mateusza Ciborowskiego. Postanowiono złożyć projekt stworzenia Systemu Wypożyczeń na konkurs organizowany przez Ministerstwo Kultury.
I takim oto sposobem budżet Biblioteki, pokrywający wydatki bieżące, nie został naruszony, zaś zaimplementowanie systemu stało się możliwe.
Projekt był założeniem niskobudżetowym, całość zamknęła się w kwocie 20 tysięcy złotych. Na koszt początkowy złożyło się postawienie serwera i stworzenie unikatowej aplikacji, poza kosztem łącza. Serwis Wypożyczeń Online został uruchomiony 1 października 2007 roku i przez 10 lat służył niewidomym czytelnikom nieustannie.
Oprogramowaniem owego Serwisu zajęła się firma zewnętrzna, zaś nad dalszym jej doskonaleniem czuwał Grzegorz Zlotowicz, wprowadzając coraz to nowe funkcje. Każda z nich, opisana w prosty sposób, ułatwiała poruszanie się po stronie.

Przeszukaj i wypożycz online
Książki są udostępniane w standardzie Daisy, szyfrowanym formacie Czytak, formacie MP3 (jako mowa syntetyczna oraz ścieżki dźwiękowe do filmów).
Użytkownik ma ograniczony pakiet na wypożyczenie zbiorów cyfrowych. Standardowy limit to 2 GB, choć czasami z okazji specjalnych wydarzeń jest powiększany.
W serwisie możemy wyszukiwać książki na różne sposoby, korzystając z katalogów: „Nowości”, „Autorskiego”, „Tytułowego”, „Lektorów”, „Cykli”, „Sygnatur”, „Najczęściej czytanych”, „Tematycznych” i „Ocen”.
Natomiast osobną strefą Serwisu jest tzw. Skanowisko funkcjonujące w ten sposób, iż osoby skanujące książki mogą udostępnić je innym użytkownikom Serwisu.
W zakładce „Moje czytane” znajdują się pobrane przez czytelnika książki. Zaś w „Moje zakładki” umieścić można pozycje, których nie pobraliśmy z powodu wyczerpania miesięcznego limitu, a które wydają się interesujące. Funkcja „Szukaj w całym serwisie” przyśpieszy lub ułatwi znalezienie dowolnej książki we wszystkich katalogach, włączając w to Skanowisko.
Gdy mamy sprecyzowane potrzeby czytelnicze, warto korzystać z funkcji „Preferowane typy zbiorów” oraz z filtrów, np. filtru czytanych, rozmiaru i gatunku. Ten ostatni pozwala pomijać przy wyświetlaniu i przeszukiwaniu katalogu tytuły powiązane z określonymi hasłami przedmiotowymi, np. literaturę w językach obcych lub książki dla dzieci czy młodzieży, albo literaturę drastyczną itd. Analogicznie filtr „Rozmiaru” pozwala na pomijanie plików, których np. rozmiar jest większy niż 200 MB. Zaś filtr „Czytanych” powoduje, iż pozycje przez nas już przeczytane nie są wyświetlane w katalogach.
Pod pojęciem „Ustawienia widoku” kryje się możliwość zaznaczania wszystkiego, co chce się lub nie chce znaleźć na stronie.
Ciekawą opcją jest link „Zgadnij sobie transfer”. Zabawa polega na tym, iż użytkownik podaje liczbę, która powinna być jak najbliżej liczby wylosowanej przez system. Konkurs rozpoczyna się o wygenerowanej przez ów system godzinie. Zwycięzca, który był najbliżej wylosowanej liczby, „zgarnia” dodatkowe 200 MB transferu.
Na to, jak będzie wyglądał serwis, ma wpływ każdy użytkownik. Służy do tego ankieta „Zabierz głos w wypożyczalni”. Jej istotą jest możliwość głosowania przez użytkowników na tę funkcję z listy proponowanych przez Zespół Wypożyczeń, która powinna być opracowana w pierwszej kolejności. Nowe funkcje mogą zgłaszać sami czytelnicy i pojawiają się one w ankiecie, jeśli istnieją techniczne możliwości ich realizacji.

Być na bieżąco
Kolejną usługą, nad którą również warto się pochylić, jest „strona startowa”. Umożliwia ona przeglądanie wiadomości bez konieczności logowania się w Serwisie. W naszej przeglądarce możemy zaznajomić się z najnowszymi wiadomościami dzięki czytnikowi RSS. To kolejna funkcja dostępna na stronie za sprawą specjalnie wygenerowanego linka. A cóż to takiego RSS? To technologia umożliwiająca autorom serwisów udostępnienie użytkownikom zmian na ich stronach z dużą częstotliwością. Kanały RSS to sposób na dowiadywanie się o nowościach na danej platformie, a nawet na prywatnym blogu.
Dynamicznie zachodzące zmiany w Serwisie cieszą się zainteresowaniem użytkowników. Odtwarzacz online pozwala odsłuchiwać książkę bezpośrednio ze strony, bez konieczności pobierania pliku książki na dysk i jego rozpakowywania. Dla plików tekstowych to samo rozwiązanie, czyli czytanie wprost ze strony, jest możliwe przy pomocy narzędzia „czytnik tekstu” wbudowanego w serwis. Obie rzeczy można zrobić przez przeglądarkę, czyli na komputerze albo urządzeniu mobilnym typu telefon czy tablet.
Natomiast mechanizm Daisy Online to podobne rozwiązanie umożliwiające dostęp do księgozbioru DAISY w taki sposób, że odtwarzacz łączy się bezpośrednio z serwerem, następuje logowanie użytkownika i możliwość pobierania lub odtwarzania książek DAISY.
Do tego mechanizmu niezbędne są odtwarzacze nowej generacji dedykowane niewidomym. Z protokołu Daisy online mogą korzystać też aplikacje komputerowe lub aplikacje instalowane na telefonach. Mowa tutaj na przykład o „EasyReader”. Jest to aplikacja bezpłatna, prosta w obsłudze, do której w DZdN zostało zrobione tłumaczenie komunikatów programu na polski, żeby ułatwić czytelnikom korzystanie z wymienionej wyżej. EasyReader, dostępny początkowo dla systemu IOS, jest już przygotowany i dla systemu Android.
Warto także wejść na biblioteczne forum. Użytkownicy poruszają tu tematy różnego rodzaju, mówi się tu nie tylko o nowościach książkowych, czy kulturze, ale i o sprawach związanych z naszą społecznością czy z technologią.
Natomiast w strefie zwanej „Spotkania w Tyflogalerii” zapoznamy się z ciekawymi wykładami mającymi miejsce w Bibliotece przed 2013 rokiem.

Otwarci na innych
Dział Zbiorów dla Niewidomych współpracuje również z innymi organizacjami, które wspierają udział osób niepełnosprawnych w kulturze, m.in. z Mazowieckim Stowarzyszeniem Pracy dla Niepełnosprawnych „De facto”. Rozpowszechnia na przykład audiodeskrypcję przygotowaną przez stowarzyszenie. Na razie są to ścieżki dźwiękowe, ale w niedalekiej przyszłości planowane jest udostępnianie pełnych wersji filmów tj. dźwięk i obraz.
Poprzez serwis Wypożyczeń Online można także skorzystać z czasopism znajdujących się w „E-kiosku” tego samego Stowarzyszenia. Informacje o logowaniu do serwisu czasopism można znaleźć pod hasłem „Przydatne linki”.
Tam też znajduje się link i kody do platformy „Ibuk libra light” – biblioteki cyfrowej przygotowanej i obsługiwanej przez Wydawnictwo Naukowe PWN, która powstała na zamówienie Instytutu Książki z myślą o osobach z niepełnosprawnością.
Logowanie do tych dwóch serwisów za pośrednictwem DZdN służy użytkownikom dla ich własnej wygody. Nie trzeba bowiem wysyłać kopii orzeczenia o niepełnosprawności do każdej instytucji osobno, to się dzieje jakoby automatycznie, na zasadzie współpracy dwóch podmiotów. Jednocześnie, jak zapewnia DZdN, nie są naruszane przepisy o nieujawnianiu naszych danych osobowych.
Strona Serwisu Wypożyczeń Online jest zasobna w informacje i funkcje nieodzowne przy zdalnym korzystaniu z zasobów zbiorów cyfrowych. Niektóre możliwości zostały pominięte w tym artykule, choć niecelowo. Zawsze można na stronie Serwisu otworzyć zakładkę „Pomoc”, by tam znaleźć wyjaśnienie mniej zrozumiałych terminów. Potraktujmy to jako zachętę do otwarcia owej strony i surfowania po niej.
Dziękujemy Zespołowi DZdN za dotychczasowy dynamiczny rozwój i życzymy coraz to nowych pomysłów na następne dziesięciolecia, pasji w robieniu tego, co przyczynia się do urozmaicenia życia osób niewidomych.
Życzymy powodzenia w tworzeniu podcastów mających dotyczyć różnych aspektów działalności DZdN.
Podcasty to cykliczne nagrania dźwiękowe w formacie mp3, publikowane na stronach internetowych, które można pobrać i odsłuchać na niemal każdym odtwarzaczu. DZdN jest pierwszą biblioteką, która zainicjowała ich nagrywanie. Gratulujemy!