skocz do treści

Pochodnia - Miesięcznik społeczny Polskiego Związku Niewidomych

Historia

Uratowana historia (III) Kazimierz Brożek

Zachować to, co już zostało osiągnięte organizacyjnie przed wojną, oraz zdobyć więcej w nowej społeczno-politycznej i gospodarczej rzeczywistości, to, jak się zdaje, najważniejsze założenia przyświecające odbudowywanemu w II połowie lat 40-tych ubiegłego wieku środowisku osób niewidomych. Nie tylko więc realizowano polityczno-społeczne oczekiwania władz państwowych i partyjnych, ale starano się też czerpać z tradycji i historii.

Nieco upraszczając sprawę, można uznać, że w latach przypadających bezpośrednio po wojnie, osoby niewidome skupione były w trzech najważniejszych organizacjach: Związku Ociemniałych Żołnierzy RP, Związku Inwalidów Wojennych oraz w Związku Pracowników Niewidomych RP. Z archiwaliów ocalonych w biurze Zarządu Głównego Polskiego Związku Niewidomych wynika, że w 1945 r. Związek Ociemniałych Żołnierzy RP liczył 250 członków, a w 1951 już 650 osób. Organizacja ta nie była sabotowana administracyjnie. Jeśli chodzi o Związek Inwalidów Wojennych RP, to w archiwach zachowała się spora teczka Zarządu Okręgu Krakowskiego. Możemy się dowiedzieć, że Przewodniczącym ZG tegoż związku w 1949 r. był płk Leon Łustacz, późniejszy profesor prawa na Uniwersytecie Warszawskim oraz, że w 1950 r. związek uległ likwidacji, a lokale i wyposażenie rozdzielono Związkowi Pracowników Niewidomych RP i Związkowi Głuchoniemych. Przechodząc do sprawy Związku Pracowników Niewidomych RP, popieranego przez Państwo, to w Archiwum PZN zachowały się 2 teczki z aktami Zarządu Głównego i teczka Oddziału w Krakowie.

Niewidomi cywile
Najpierw zajrzyjmy do teczki krakowskiej. Protokół nr 1, odręcznie sporządzony, to Protokół z zebrania Komisji Organizacyjnej Związku Pracowników Niewidomych RP w Krakowie z 3 listopada 1946 roku. Następne dokumenty, dopiero z 1949 roku, mówią o zarejestrowaniu związku w Starostwie Grodzkim w Krakowie, na czele z tymczasowym zarządem, któremu przewodniczy Jan Silhan, będący przecież jednocześnie szefem Delegatury Krakowskiej Związku Ociemniałych Żołnierzy. Co również ciekawe, we władzach tymczasowych widnieje nazwisko Stanisława Kłaka - przewodniczącego przedwojennego Małopolskiego Związku Ociemniałego Żołnierza "Spójnia" we Lwowie.
Następny istotny dokument oryginalny to Protokół z Zebrania Wyborczego Związku Pracowników Niewidomych oraz Związku Ociemniałych Żołnierzy odbytego [wspólnie] 6 maja 1951 roku. Główną postacią jest kpt. Jan Silhan witający 102 członków Związku Pracowników i 24 członków Związku Żołnierzy. W zebraniu bierze udział mjr Leon Wrzosek oraz Kazimierz Mroziński, przewodniczący zarządów głównych tych związków. Jan Silhan w przemówieniu uwypukla korzyści wynikające z realizacji idei połączenia związków. Na sali są również przedstawiciele PZPR. Następnie, na odrębnych posiedzeniach, oba związki wybierają delegatów na tzw. Zjazd Połączeniowy w Warszawie. Najciekawsze wiadomości organizacyjne w ruchu niewidomych tych lat zawiera teczka Zarządu Głównego Związku Pracowników Niewidomych z okresu 1945-1951, którego siedziba mieściła się w 1950 roku przy ul. Kopernika 3. Z lat 1945-1949 mamy m.in. Memoriał Prezesa Zarządu dr. Włodzimierza Dolańskiego z 1949 roku w sprawie organizacji ośrodków pracy dla niewidomych. Wówczas tak środowisko, jak i władze państwowe lansowały ideę zatrudnienia, a nie zasiłki dla inwalidów "do niedawna bezradnych, upośledzonych i krzywdzonych". Rok 1950 był w tym związku tzw. okresem kurateli. Z Protokołu z zebrania Zarządu Głównego w dniu 19 marca, dowiadujemy się, że odczytano pismo Wydziału Społeczno-Politycznego Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy, mianujące Kuratora dla Związku w osobie mjr. Leona Wrzoska. Kurator wziął się ostro do pracy, postanowiono m.in. przenieść Drukarnię Braille'a z Gdańska do Warszawy i umieścić w byłym lokalu zarządu przy ul. Kleczewskiej 37, utworzyć Centralną Bibliotekę Braille'a, uzupełnić Komitet Redakcyjny "Pochodni" osobami: Radwańskiego, Żemisa, Józefowicza, powołać Podstawową Organizację Partyjną, przeprowadzić kontrolę oddziałów.
Już 20 marca 1950 roku powstała tzw. Komisja Połączeniowa Związku Żołnierzy i Związku Pracowników złożona z głównych postaci obu organizacji. Decyzja miała źródło w Uchwale KC PZPR, która wyznaczyła termin likwidacji Związku Ociemniałych Żołnierzy, a także Związku Inwalidów Wojennych do 31 grudnia 1950 roku.

Wszyscy razem
Biorąc wreszcie do ręki teczkę z materiałami z 1951 roku, wchodzimy w gorącą atmosferę zjazdową. Na czele powołanej Komisji Zjazdowej staje sam Leon Wrzosek. Plany pracy i sprawozdania wskazują na imienne przydziały zadań i pracy. Każdy ze związków, wybory w oddziałach i delegaturach, ma przeprowadzać odrębnie. Delegaci na Zjazd Połączeniowy mają być wybierani samodzielnie i demokratycznie. Zachowany jest w dokumentach tzw. preliminarz finansowy akcji połączeniowej przedzjazdowej i urządzenia zjazdu, opiewający na kwotę 48.110 złotych. Protokoły przeprowadzonych zebrań wyborczych delegatów w terenie, zachowały się tylko z Bydgoszczy, Gdańska, Krakowa, Lublina, Łodzi, Poznania i Wrocławia. Brak z Chorzowa, Szczecina i Warszawy. Są jednak wykazy delegatów z wszystkich województw, z krótką biografią i charakterystyką osób, sporządzone tuż przed zjazdem. Natomiast pakiet tzw. kart wymiennych na mandat delegata zawiera 81 ankiet imiennych z podpisem Leona Wrzoska. Związek Ociemniałych Żołnierzy reprezentuje tu 19 delegatów, nie licząc Silhana i Mrozińskiego, występujących z ramienia Związku Pracowników Niewidomych. Brak jest ankiety samego Leona Wrzoska, który jak wiemy, występuje z ramienia Związku Żołnierzy. Reszta delegatów reprezentuje Związek Pracowników.
I Krajowy Zjazd Związku Niewidomych - tak go wstępnie nazwano - rozpoczął się 16 czerwca 1951 roku i trwał 2 dni. Zachowany tekst przemówienia powitalnego nie wskazuje, kto je wygłosił. Prawdopodobnie zrobił to Leon Wrzosek lub Władysław Winnicki z Bydgoszczy, który w powołanym Prezydium Zjazdu, występuje jako "zagajający". Prezydium liczyło 16 osób gości, w tym 2 osoby reprezentujące KC PZPR oraz 15 osób spośród delegatów.
Zjazd powołał komisje: statutową, mandatową, wnioskową oraz Komisję Matkę (czyli Wyborczą). Każda z tych komisji pozostawiła sporą ilość dokumentów - łącznie 39 jednostek. Kandydatów do władz przedłożyła zjazdowi Komisja Matka, pracująca pod przewodnictwem Stanisława Janczura z Gdańska.
Zjazd wybrał 15-osobowy zarząd, 5-osobową Komisję Rewizyjną i 7-osobowy Sąd Koleżeński. Zarząd ukonstytuował się następująco: przewodniczący - Leon Wrzosek oraz wiceprzewodniczący - Tadeusz Radwański i Stefan Połeć. Sekretarzem został Stefan Paliński, skarbnikiem Czesław Radej, przewodniczącym Komisji Rewizyjnej Kazimierz Mroziński, a na czele Głównego Sądu Koleżeńskiego stanął Adam Kopytowski z Poznania.
Dyskusja na zjeździe była obszerna i skupiała się na sprawach zatrudnienia i warunkach socjalnych. Zachowały się 2 egzemplarze Protokołu I Krajowego Zjazdu Niewidomych, odbytego w Warszawie w dniach 16. i 17. czerwca 1951 r. podpisanego przez Tadeusza Radwańskiego, Stanisława Żemisa, Józefa Passiniego.
Zjazd zakończył się przyjęciem Rezolucji Zjazdowej oraz Listu do Prezydenta Bolesława Bieruta. (Bierut zrewanżował się po 4 latach, przysyłając pozdrowienia do II Zjazdu w 1955 roku, ale o tym w następnym artykule dotyczącym przebiegu 1 Kadencji i II Zjazdu PZN). W aktach I Zjazdu jest uchwalony Statut Polskiego Związku Niewidomych [kopia powielaczowa] zaakceptowany decyzją Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy w dniu 18 października 1951 roku. Decyzja ta jednocześnie wpisuje pod nr 338 stowarzyszenie pod nazwą Polski Związek Niewidomych z siedzibą w Warszawie do rejestru stowarzyszeń i związków.
Trzeba nadmienić, że w pierwszym dniu obrad I Zjazdu, odbył się koncert dla uczestników. Wystąpił m.in. niewidomy pianista Edwin Kowalik (późniejszy laureat Konkursu Chopinowskiego).